आखिर आनन्द के हो ?

हामिले जे ठानिरहेका छौ, त्यही हो त आनन्द? आनन्द के मा छ त? आनन्द प्राप्ती नै जिवनको उद्देश्य हो भने, कुन आनन्द प्राप्त गर्दा लक्ष्य पूरा हुन्छ ?
विशेष रुपमा आनन्द चार (४) प्रकारका हुन्छन् :
१) शारीरिक आनन्द : भौतिक पदार्थहरुको संयोगवाट वनेको शरीर हो र सो शरीरले स्थुल (ठुलो) पदार्थको अनुभव गर्नु, शारिरिक आनन्द हो । देखिने शरीरको लागि मात्र भरण पोषण, लाउनु, खानु-पिउनु, डुल्नु, हिड्नु आदि र जसरी पनि आफ्नो शरीरलाइ मात्र पोषण गर्नुपर्छ सोच्नु, अरुहरुको अवमूल्यन गर्नु र भौतिक सुख सुविधा र खानको लागि मात्र क देखि ज्ञ सम्मको काम गरेर नि नथाक्ने आनन्दलाइ जडसुत्रवादी शारीरिक आनन्द भनिन्छ ।

२) इन्द्रिय आनन्द : इन्द्रियहरुवाट सूक्ष्म विचारहरु प्रवाह भैरहेको हुन्छ, ती विचारहरु निक्लिने द्वारहरुलाइ सूक्ष्म इन्द्रिय भनिन्छ ।
इन्द्रिय दुई (२) प्रकारका हुन्छन् :
– ज्ञानेन्द्रीय : जिव्रो, नाक, आँखा, कान, छाला
– कर्मेन्द्रीय : मुख, हात, गोडा र गोप्य अङ्ग
यिनै दुई इन्द्रियभित्र रहेका दस इन्द्रियहरुवाट मन, बुद्धि, चित्त र अहङ्कारका विषयहरु वहन्छन् । ती वहने तत्त्वहरुवाट हुने आनन्द, सूक्ष्म इन्द्रीय आनन्द हो। यो आनन्द शारीरिक आनन्द भन्दा सूक्ष्म रहेको छ । यसमा उच-निच र गार्हो-सार्होको विवेचना हुन्छ ।

३) मानसिक आनन्द : सम्पूर्ण दृश्य पदार्थहरुको सङ्कल्प गरि व्यवहारिक रुपमा प्रयोग गर्नु, मानसिक आनन्द हो । मनले नै सृष्टि गर्छ र सो सृष्टिमा वाधा आए मन नै आत्तिइ विभिन्न प्रकारका आरोह, अवरोह गर्दै शिथिल भए जस्तो अनुनय- विनय गरि एकत्त्वलाइ अनेकत्त्व ठानी नित्य अनभिज्ञ भै जो दौडिरहन्छ र आफूले दौडिएको आफैले प्रमाणविना आनन्द मान्छ, त्यो अपरिपक्व आनन्दलाइ मानसिक आनन्द भनिन्छ ।

४) वास्तविक आनन्द : आत्मीय एकत्व आनन्द, वास्तविक आनन्द हो । सो एकत्व मै व्यापकत्त्व छ ।
जस्तै: पानीको प्यास नरिवलको जटाले मेट्दैन तर जटासहितको नरिवल नभइ त्यो भित्र रहेको पानी पिउन सकिदैन। पानीको प्यास लागेको प्यासीलाइ जटा सहितको नरिवल हातमा दिएर पानीको प्यास मेटिदैन, प्यास मेट्नको लागि युक्ती, बुद्धि लगाएर सर्वप्रथम त जटाले ढाकेको नरिवलको खवटामा पुग्नुपर्छ, त्यसपछी खवटोवाट भित्र नरिवलको वोक्रा हुन्छ, सो वोक्राभित्र गुदि र वल्ल गुदिभित्र पानी रहेको हुन्छ । पानी, अाधारसहित त्यति भित्र रहेको हुन्छ, त्यो आधार नरिवलको गुदि, वोक्रा, खवटो र जरा यिनै चारको संयोगमा मात्र पानी छ । पानीले नै नरिवलको गुदिको गुदित्त्व, वोक्राको को वोक्रापनमा ताजपन, खवटामा थिवत्व र पानीकै कारणले जटा थिर रहिरहेको हुन्छ । यदि पानी नभए, त्यो जटा नरिवलको अस्तित्व रहदैन , तुरुन्तै नास हुन्छ। त्यो पानी नै वास्तविक ज्ञान हो (आत्मीय ज्ञान) । सो पानी प्राप्त गर्न समग्र नरिवल आवश्यक पर्छ र सो पानी विना नरिवलको अस्तित्व रहदैन ।
नरिवलको जटाजस्तो शारीरिक आनन्द हो, त्यस्तै नरिवलको खवटा जस्तो इन्द्रिय आनन्द हो भने नरिवलको गुदिजस्तो मानसिक आनन्द हो र सो पानी जस्तो नै आत्मीय आनन्द हो ।
पानी नपिएसम्म तिर्खा मेटिदैन, तिर्खा मेटिनु नै वास्तविक आनन्द प्राप्त गर्नु हो । आनन्द दृश्य वस्तु हैन अनुभव मात्र हो, र तत् आनन्द नै वास्तविक आनन्द भएको हुदा सो विषयको खोजिवाट मात्र वास्तविक आनन्द प्राप्त हुन्छ ।

सो वास्तविक ज्ञान (आत्मीय ज्ञान) प्राप्त गर्नको लागि आजभन्दा २५६८ वर्षअघी यज्ञीय देशको नेपालको लुम्विनिको तिलौराकोट राज्यमा पीता तत्कालिन राजा शुद्धोधन र माता रानी मयादेवीका दरवारमा वैशाख शुक्ल पूर्णिमाका दिन जन्मिएका सिद्दार्थ गौतम पनि राजाको छोरो हुदा हुँदै शारीरिक , इन्द्रिय, मानसिक आनन्दले अपूर्ण भएको हुदा वास्तविक ज्ञान/आनन्द (आत्मीय ज्ञान) को खोजिमा भौतिक आनन्द वा सुखवाट वाहिरिहि वास्तविक ज्ञानको अनुभवको खोजीतर्फ लागेका थिए। त्यस्तै हामी प्राणिमात्र सवैले पनि वास्तविक ज्ञानको अनुभव गरेर आफ्नो जिवनलाइ सार्थकता दिनसक्नु पर्छ। विभिन्न प्रकारका भ्रम तथा मिथ्याभोगलाई तुच्छ मानी आत्मकेन्द्रीत भै वास्तविक ज्ञानको अनुभव वा खोजीमा लाग्नु पर्छ । अनि मात्र आनन्द प्राप्त हुन्छ ।